سونوگرافی داپلر

سونوگرافی داپلر چگونه کار می‌کند؟

مبنای این روش «اثر داپلر» است. پروب دستگاه امواج صوتی با فرکانس بالا را وارد بدن می‌کند. این امواج پس از برخورد با گلبول‌های قرمز در حال حرکت بازتاب می‌شوند، اما فرکانس موج بازگشتی اندکی با موج اولیه تفاوت دارد. دستگاه این تغییر فرکانس را تحلیل می‌کند و آن را به اطلاعات قابل مشاهده یا شنیدن تبدیل می‌کند. خروجی بررسی، بسته به مد انتخاب‌شده، می‌تواند یکی از این موارد باشد:

• نقشه رنگی جریان خون روی تصویر خاکستری بافت
• نمودار سرعت جریان خون در طول زمان
• صدای ضربانی متناسب با جریان خون
• اندازه‌گیری‌هایی مانند حداکثر سرعت سیستولی، سرعت پایان دیاستولی یا شاخص‌های مقاومت عروقی

در سونوگرافی رنگی و سیاه‌وسفید نوع اطلاعات نمایش‌داده‌شده متفاوت است. در داپلر رنگی، رنگ قرمز الزاماً به معنی شریان و آبی به معنی ورید نیست؛ رنگ‌ها معمولاً جهت حرکت خون نسبت به پروب را نشان می‌دهند و تعریف دقیق آن‌ها به نقشه رنگی و تنظیمات دستگاه وابسته است.

تفاوت سونوگرافی معمولی، داپلر و داپلکس چیست؟

سونوگرافی معمولی یا B-Mode تصویری دوبعدی از ساختار بافت‌ها ایجاد می‌کند. داپلر، حرکت خون را ارزیابی می‌کند. در اسکن داپلکس، این دو روش هم‌زمان به کار می‌روند؛ یعنی پزشک هم ساختمان رگ و بافت اطراف آن را می‌بیند و هم جریان خون را بررسی می‌کند. در برخی گزارش‌ها اصطلاح «تریپلکس» نیز دیده می‌شود که معمولاً به ترکیب تصویر B-Mode، داپلر رنگی و داپلر طیفی اشاره دارد. داپلر تنها یکی از انواع سونوگرافی است و نباید آن را با سونوگرافی چهار‌بعدی یا سه‌بعدی یکی دانست. این نوع سونوگرافی‌ها به نحوه نمایش حجم و حرکت ساختارها مربوط‌اند، درحالی‌که هدف اصلی داپلر تحلیل جریان است.

انواع سونوگرافی داپلر

پزشک یا رادیولوژیست با توجه به پرسش بالینی، یک یا چند مد داپلر را انتخاب می‌کند. در بسیاری از معاینات، چند مد در کنار هم استفاده می‌شوند.

داپلر رنگی (Color Doppler)

داپلر رنگی، اطلاعات جریان را به شکل یک نقشه رنگی روی تصویر دوبعدی نمایش می‌دهد. این مد برای پیدا کردن سریع رگ، مشاهده جهت کلی جریان و شناسایی نواحی مشکوک به کاهش یا آشفتگی جریان مفید است. تغییر ناگهانی رنگ یا موزاییکی شدن تصویر همیشه به معنی بیماری نیست و ممکن است از سرعت بالا، زاویه نامناسب یا تنظیم مقیاس دستگاه ناشی شود.

داپلر طیفی (Spectral Doppler)

در داپلر طیفی، سرعت جریان خون در طول زمان به‌صورت نمودار نمایش داده می‌شود. این نمودار امکان اندازه‌گیری کمی سرعت و بررسی شکل موج را فراهم می‌کند. داپلر موج پالسی یا PW نمونه‌گیری را از محل مشخصی در رگ انجام می‌دهد؛ داپلر موج پیوسته یا CW برای اندازه‌گیری سرعت‌های بالاتر مناسب است، اما عمق دقیق منبع سرعت را مانند PW مشخص نمی‌کند.

پاور داپلر (Power Doppler)

پاور داپلر به وجود جریان، به‌ویژه جریان‌های آهسته یا عروق کوچک، حساس‌تر است. بااین‌حال معمولاً جهت جریان و مقدار دقیق سرعت را نشان نمی‌دهد. از این مد برای بررسی خون‌رسانی بافت‌ها و اندام‌ها استفاده می‌شود، جایی که مشاهده جریان کم اهمیت دارد.

داپلر داپلکس و تریپلکس

داپلکس، تصویر آناتومیک رگ را با اطلاعات داپلر ترکیب می‌کند. تریپلکس نیز معمولاً تصویر خاکستری، نقشه رنگی و نمودار طیفی را کنار هم قرار می‌دهد. این ترکیب به ارزیابی قطر رگ، پلاک یا لخته احتمالی و اثر آن بر الگوی جریان کمک می‌کند.

داپلر جنین با دستگاه دستی

دستگاه‌های دستی شنیدن ضربان قلب جنین نیز بر پایه اثر داپلر کار می‌کنند، اما جایگزین سونوگرافی تشخیصی و تفسیر پزشک نیستند. استفاده غیرضروری یا طولانی‌مدت، به‌خصوص بدون نظارت فرد آموزش‌دیده، توصیه نمی‌شود.

سونوگرافی داپلر برای چیست؟

در میان کاربردهای سونوگرافی، زمانی که سؤال اصلی درباره کیفیت خون‌رسانی یا حرکت خون باشد، مد داپلر اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. مهم‌ترین موارد تجویز عبارت‌اند از:

بررسی شریان‌ها

داپلر می‌تواند سرعت و الگوی جریان در شریان‌ها را ارزیابی کند و به شناسایی تنگی، انسداد یا کاهش خون‌رسانی کمک کند. از آن برای بررسی شریان‌های گردن، اندام‌های فوقانی و تحتانی، آئورت شکمی و عروق برخی اندام‌ها استفاده می‌شود. وجود پلاک یا افزایش سرعت در یک بخش از رگ ممکن است احتمال تنگی را مطرح کند، اما شدت آن بر اساس معیارهای استاندارد همان رگ گزارش می‌شود. در ارزیابی تنگی شریان کلیوی با داپلر، سرعت جریان در شریان‌های کلیوی و نسبت آن با سرعت جریان آئورت در کنار شکل موج و سایر معیارها سنجیده می‌شود.

بررسی وریدها و احتمال لخته خون

یکی از کاربردهای شناخته‌شده سونوگرافی داپلر، ارزیابی احتمال ترومبوز ورید عمقی یا DVT است؛ به‌ویژه در فردی که ورم، درد، گرمی یا تغییر رنگ یک‌طرفه پا دارد. در این بررسی تنها رنگ جریان ملاک نیست و قابلیت فشرده شدن ورید، نمای مستقیم لخته و تغییرات جریان نیز ارزیابی می‌شوند. اگر درد و تورم ناگهانی پا با تنگی نفس، درد قفسه سینه، سرفه خونی، تپش قلب یا ضعف شدید همراه باشد، نباید برای گرفتن نوبت معمول سونوگرافی صبر کرد؛ این وضعیت به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارد. بیشتر بخوانید: ارزیابی سونوگرافی داپلر عروق پا، کاربردها و نحوه انجام آن

ارزیابی نارسایی وریدی و واریس

داپلر وریدی می‌تواند بازگشت غیرطبیعی خون یا رفلاکس وریدی را بررسی کند و محل اختلال دریچه‌های وریدی را نشان دهد. این اطلاعات در برنامه‌ریزی درمان واریس اهمیت دارد. بااین‌حال هر رگ عنکبوتی سطحی الزاماً در سونوگرافی دیده نمی‌شود و درخواست آزمایش باید بر اساس معاینه و نظر پزشک باشد.

بررسی جریان خون مغز

سونوگرافی عروق مغزی TCD جریان خون شریان‌های داخل جمجمه را از مسیر پنجره‌های صوتی جمجمه اندازه‌گیری می‌کند و در موقعیت‌های مشخص برای بررسی یا پایش برخی اختلالات عروق مغزی به کار می‌رود.

بررسی خون‌رسانی اندام‌ها و توده‌ها

پزشک ممکن است از داپلر برای ارزیابی جریان خون کبد، کلیه، بیضه، تخمدان یا عضو پیوندی استفاده کند. همچنین الگوی عروقی یک توده یا ناحیه ملتهب می‌تواند اطلاعات تکمیلی بدهد، اما وجود یا نبود جریان به‌تنهایی خوش‌خیم یا بدخیم بودن توده را ثابت نمی‌کند. تشخیص نهایی ممکن است به تصویربرداری تکمیلی، پیگیری یا نمونه‌برداری نیاز داشته باشد.

سونوگرافی داپلر در بارداری

در سونوگرافی داپلر بارداری، جریان خون شریان نافی، شریان‌های رحمی و در صورت نیاز برخی عروق جنین ارزیابی می‌شود. این بررسی برای همه بارداری‌ها به‌صورت روتین لازم نیست و بیشتر در شرایطی مانند احتمال محدودیت رشد جنین، فشارخون بارداری یا سایر بارداری‌های پرخطر و بر اساس نظر متخصص انجام می‌شود.

بررسی رحم و تخمدان

داپلر رحم و تخمدان اطلاعاتی درباره خون‌رسانی رحم، تخمدان‌ها و ضایعات لگنی فراهم می‌کند. این بررسی ممکن است به روش شکمی یا ترانس‌واژینال انجام شود و انتخاب روش به سن، شرایط فرد و پرسش بالینی بستگی دارد.

چه علائمی ممکن است باعث تجویز سونو داپلر شوند؟

تجویز آزمایش به تشخیص احتمالی پزشک بستگی دارد، نه صرفاً وجود یک علامت. بااین‌حال، موارد زیر از دلایل رایج درخواست داپلر هستند:

• درد، تورم، گرمی یا تغییر رنگ یک اندام
• سردی، رنگ‌پریدگی، بی‌حسی یا ضعف اندام
• درد ساق هنگام راه رفتن که با استراحت کاهش می‌یابد
• زخم دیرترمیم‌شونده پا
• برجستگی وریدها یا علائم نارسایی وریدی
• شنیدن صدای غیرطبیعی روی شریان در معاینه
• پایش جریان خون پس از جراحی عروق، پیوند یا برخی درمان‌ها
• بررسی‌های هدفمند در بارداری پرخطر

این علائم اختصاصی نیستند. برای نمونه، تورم پا می‌تواند علت قلبی، کلیوی، دارویی، التهابی یا لنفاوی نیز داشته باشد؛ پس سونوگرافی داپلر باید در بستر شرح‌حال و معاینه درخواست شود.

آمادگی قبل از سونوگرافی داپلر

بیشتر داپلرهای اندام به آمادگی خاصی نیاز ندارند، اما دستور مرکز تصویربرداری بر اساس ناحیه بررسی متفاوت است. بهتر است نسخه، گزارش‌ها و تصاویر قبلی را همراه داشته باشید و لباس راحتی بپوشید که دسترسی به محل معاینه را آسان کند. در بعضی بررسی‌های عروق شکم یا کلیه ممکن است چند ساعت ناشتا بودن لازم باشد تا گاز روده کمتر مزاحم تصویر شود. برای برخی از سونوگرافی‌های لگن نیز احتمال دارد پر یا خالی بودن مثانه اهمیت داشته باشد. مصرف داروها را خودسرانه قطع نکنید. نیکوتین می‌تواند باعث تنگ شدن عروق و تغییر نتیجه شود؛ اگر مرکز از شما خواسته است پیش از آزمایش سیگار یا سایر محصولات نیکوتینی مصرف نکنید، زمان اعلام‌شده را رعایت کنید.

سونوگرافی داپلر چگونه انجام می‌شود؟

در اغلب بررسی‌ها، فرد روی تخت به پشت یا پهلو قرار می‌گیرد. کارشناس سونوگرافی یا پزشک ژل شفافی روی پوست می‌زند تا هوای میان پروب و پوست حذف شود و امواج صوتی بهتر عبور کنند. سپس پروب روی مسیر رگ یا اندام حرکت داده می‌شود. ممکن است صدایی شبیه ضربان یا وزش باد از دستگاه شنیده شود؛ دستگاه سیگنال جریان خون را به این صدا تبدیل می‌کند و شنیدن آن به‌خودی‌خود نشانه مشکل نیست. در بررسی وریدهای پا، گاهی پروب برای ارزیابی فشرده‌شدن رگ کمی فشار داده می‌شود یا از بیمار خواسته می‌شود نفس خود را برای لحظه‌ای نگه دارد. زمان آزمایش بسته به وسعت ناحیه و نوع پروتکل معمولاً حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه است، اما می‌تواند کوتاه‌تر یا طولانی‌تر باشد. معاینه خارجی معمولاً دردناک نیست. اگر ناحیه متورم یا حساس باشد، فشار پروب ممکن است ناراحتی موقت ایجاد کند. در بررسی‌های داخلی مانند سونوگرافی ترانس‌واژینال، نوع پروب و نحوه آماده‌سازی متفاوت است و باید پیش از انجام برای بیمار توضیح داده شود.

نتیجه سونوگرافی داپلر چه چیزی را نشان می‌دهد؟

گزارش داپلر ممکن است درباره باز یا مسدود بودن رگ، جهت جریان، سرعت‌های ثبت‌شده، شکل موج، وجود رفلاکس وریدی، پلاک، تنگی یا خون‌رسانی بافت توضیح دهد. معنی اعداد برای همه رگ‌ها یکسان نیست؛ معیار طبیعی شریان کاروتید با شریان کلیوی، نافی یا عروق اندام تفاوت دارد. سن، ضربان قلب، فشارخون و شرایط بالینی نیز در تفسیر نقش دارند. اصطلاحاتی مانند «افزایش سرعت»، «جریان آشفته»، «عدم فشرده‌شدن ورید»، «رفلاکس» یا «کاهش جریان» یافته تصویربرداری هستند، نه نسخه درمان. رادیولوژیست گزارش را با تصاویر و اندازه‌گیری‌ها تطبیق می‌دهد و پزشک ارجاع‌دهنده درباره نیاز به پیگیری، آزمایش تکمیلی یا درمان تصمیم می‌گیرد. گاهی نتیجه طبیعی است اما به علت ادامه علائم، تکرار داپلر یا روش دیگری مانند سی‌تی آنژیوگرافی، ام‌آر آنژیوگرافی یا آنژیوگرافی لازم می‌شود.

آیا سونوگرافی داپلر عوارض دارد؟

سونوگرافی تشخیصی داپلر از اشعه ایکس استفاده نمی‌کند و در کاربرد پزشکی استاندارد، روش کم‌خطر و غیرتهاجمی محسوب می‌شود. در معاینه خارجی معمولاً سوزن، برش یا تزریق ماده حاجب وجود ندارد. بااین‌حال «بدون اشعه» به معنی استفاده نامحدود و بدون اندیکاسیون نیست؛ به‌خصوص در بارداری باید اصل استفاده آگاهانه، کوتاه و هدفمند از انرژی صوتی رعایت شود. محدودیت‌های فنی نیز اهمیت دارند. گاز روده، عمق زیاد رگ، چاقی، زخم یا پانسمان، کلسیفیکاسیون عروقی و حرکت بیمار می‌توانند کیفیت تصویر را کاهش دهند. داپلر همچنین همه بیماری‌های عروقی را رد نمی‌کند و گاهی برای پاسخ دقیق‌تر به روش تصویربرداری دیگری نیاز است.

دقت سونوگرافی داپلر به چه عواملی بستگی دارد؟

دقت نتیجه فقط به نام دستگاه وابسته نیست. انتخاب پروب مناسب، تنظیم صحیح مقیاس سرعت و گین، زاویه تابش، محل نمونه‌گیری، اجرای پروتکل استاندارد و مهارت فرد انجام‌دهنده همگی اثرگذارند. برای مثال، زاویه نامناسب در داپلر طیفی می‌تواند سرعت اندازه‌گیری‌شده را بیش‌برآورد یا کم‌برآورد کند.

جمع‌بندی

سونوگرافی داپلر روشی بدون پرتو یون‌ساز برای مشاهده و اندازه‌گیری جریان خون است. این روش با نمایش جهت، سرعت و الگوی جریان، در بررسی تنگی و انسداد شریانی، لخته و نارسایی وریدی، خون‌رسانی اندام‌ها و ارزیابی‌های هدفمند بارداری نقش دارد. داپلر رنگی فقط یکی از انواع آن است و در بسیاری از معاینات، تصویر دوبعدی، رنگ و نمودار طیفی در کنار هم تفسیر می‌شوند. مهم‌تر از یک عدد یا رنگ منفرد، تطبیق کل گزارش با شرح‌حال و معاینه بیمار است. به همین دلیل، درخواست آزمایش، انتخاب پروتکل و تصمیم درمانی باید توسط پزشک انجام شود؛ به‌خصوص اگر علائمی مانند تورم ناگهانی یک پا، سردی شدید اندام، درد قفسه سینه یا تنگی نفس وجود دارد.

بهترین دستگاه سونوگرافی داپلر

سوالات متداول